Ngày 05/11/2026, tại Trung tâm Đào tạo hạt nhân (140 Nguyễn Tuân, Thanh Xuân, Hà Nội), Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam (VINATOM) phối hợp với Ủy ban Năng lượng nguyên tử Nhật Bản (JAEC), Học viện Công nghệ Tokyo, Đại học Tokyo và Công ty Cổ phần hóa chất hiếm Việt Nam (VREC) tổ chức Seminar khoa học với chủ đề “Hướng tới quản lý NORM an toàn và bền vững thông qua kinh tế tuần hoàn và nâng cao giá trị tài nguyên”.
Seminar là diễn đàn khoa học nhằm trao đổi, chia sẻ kinh nghiệm và cập nhật những tiến bộ về công nghệ trong quản lý chất phóng xạ có nguồn gốc tự nhiên (Naturally Occurring Radioactive Materials – NORM), đặc biệt là chất thải chứa NORM phát sinh từ hoạt động khai thác, chế biến khoáng sản. Sự kiện đồng thời hướng tới thúc đẩy hợp tác nghiên cứu Việt Nam – Nhật Bản, tìm kiếm các giải pháp công nghệ phù hợp nhằm bảo đảm an toàn bức xạ, bảo vệ môi trường và khai thác hiệu quả các thành phần tài nguyên có giá trị trong dòng thải NORM theo định hướng kinh tế tuần hoàn.
Tham dự Seminar, về phía Đại sứ quán Nhật Bản tại Việt Nam có Ngài Naoki Ito, Đại sứ đặc mệnh toàn quyền Nhật Bản tại Việt Nam. Về phía Nhật Bản và các đối tác quốc tế có: GS. Mitsuru Uesaka, Chủ tịch Ủy ban Năng lượng nguyên tử Nhật Bản (JAEC), tham dự và phát biểu chào mừng qua video; GS. Toshihiko Ohnuki, Học viện Công nghệ Tokyo; GS. Takeshi Iimoto, Đại học Tokyo; cùng ông Keita Kodama, Tổng Giám đốc Công ty VREC.
Về phía Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN) có: Ông Lê Xuân Định, Thứ trưởng; Ông Nguyễn Ngọc Huynh, Phó Cục trưởng Cục An toàn bức xạ và hạt nhân (VARANS). Về phía VINATOM có: TS. Trần Chí Thành, Viện trưởng; PGS.TS. Nguyễn Tuấn Khải, Phó Viện trưởng, Chủ tọa và điều hành phiên khai mạc; TS. Phạm Quang Minh, nguyên Phó Viện trưởng VINATOM, nguyên Viện trưởng Viện Công nghệ xạ hiếm; cùng đại diện Lãnh đạo các đơn vị trực thuộc VINATOM, các nhà khoa học, chuyên gia và đại diện doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực liên quan.
Thứ trưởng Bộ KH&CN Lê Xuân Định phát biểu tại Seminar khoa học
Phát biểu tại Seminar, Thứ trưởng Bộ KH&CN Lê Xuân Định nhấn mạnh vai trò then chốt của khoa học và công nghệ trong giải quyết những thách thức đặt ra đối với công tác quản lý chất thải phát sinh từ hoạt động khai thác, chế biến khoáng sản chiến lược, đặc biệt là các vật liệu chứa chất phóng xạ có nguồn gốc tự nhiên.
Thứ trưởng nhấn mạnh định hướng chuyển đổi cách tiếp cận trong quản lý chất thải NORM, từ việc xem đây là gánh nặng cần xử lý sang nhận diện và khai thác tiềm năng tài nguyên thông qua ứng dụng khoa học và công nghệ. Theo đó, nghiên cứu phát triển các công nghệ tiên tiến phục vụ phân tách, thu hồi các nguyên tố đồng hành có giá trị trong dòng thải không chỉ góp phần giảm khối lượng chất thải cần xử lý mà còn mở ra cơ hội nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên, thúc đẩy phát triển kinh tế tuần hoàn.
Tuy nhiên, để hiện thực hóa định hướng này, cần có quá trình nghiên cứu và triển khai bền bỉ, lâu dài, với sự phối hợp chặt chẽ giữa các nhà khoa học, cơ quan quản lý và doanh nghiệp. Các giải pháp công nghệ cần được đánh giá toàn diện, bảo đảm tính khả thi không chỉ về mặt kỹ thuật mà còn về hiệu quả kinh tế, an toàn bức xạ và bảo vệ môi trường.
Thứ trưởng Lê Xuân Định đồng thời bày tỏ kỳ vọng vào việc tăng cường hợp tác khoa học và công nghệ giữa Việt Nam và Nhật Bản, phát huy thế mạnh và kinh nghiệm của các viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp hai nước. Thông qua hợp tác nghiên cứu, trao đổi chuyên gia và chuyển giao công nghệ, các định hướng khoa học được thảo luận tại Seminar sẽ từng bước được cụ thể hóa thành những giải pháp công nghệ có tính ứng dụng, phù hợp với điều kiện thực tiễn tại Việt Nam.
Trong bài phát biểu, Thứ trưởng thể hiện sự kỳ vọng của Bộ KH&CN đối với việc phát huy vai trò của khoa học, công nghệ và hợp tác quốc tế trong giải quyết các vấn đề môi trường, nâng cao giá trị tài nguyên và thúc đẩy phát triển bền vững ngành công nghiệp khai khoáng.
Viện trưởng Viện NLNT Việt Nam, TS. Trần Chí Thành phát biểu tại Seminar khoa học
Đại sứ toàn quyền Nhật Bản tại Việt Nam Naoki Ito phát biểu tại Seminar khoa học
Phó Viện trưởng Viện NLNT Việt Nam PGS. TS. Nguyễn Tuấn Khải phát biểu tại Semina khoa học
- Đổi mới cách tiếp cận trong quản lý NORM: Kết hợp bảo đảm an toàn với khai thác hiệu quả tài nguyên
Việt Nam có nguồn tài nguyên khoáng sản phong phú, với nhiều loại hình khoáng sản có khả năng chứa các nguyên tố phóng xạ có nguồn gốc tự nhiên. Trong quá trình khai thác và chế biến, các nguyên tố uranium, thorium và các nhân phóng xạ trong chuỗi phân rã của chúng có thể được làm giàu trong một số dòng sản phẩm phụ, bã thải hoặc chất tồn dư công nghiệp. Những vật liệu này được gọi chung là vật liệu chứa NORM hoặc TENORM (Technologically Enhanced Naturally Occurring Radioactive Materials) khi hoạt độ phóng xạ được tập trung hoặc gia tăng do các quá trình công nghệ.
Toàn cảnh Seminar khoa học
Việc quản lý các dòng vật liệu chứa NORM đặt ra những yêu cầu đặc thù về đánh giá đặc tính phóng xạ, kiểm soát nguy cơ phơi nhiễm, bảo vệ sức khỏe người lao động và cộng đồng, cũng như phòng ngừa tác động bất lợi đến môi trường. Bên cạnh đó, trong nhiều dòng thải còn tồn tại các thành phần có giá trị kinh tế như đất hiếm, zirconium và một số nguyên tố, hợp chất có khả năng thu hồi, tái sử dụng.
Từ thực tiễn đó, Seminar tập trung trao đổi về định hướng đổi mới tư duy quản lý NORM: không chỉ xem xét các vật liệu tồn dư chứa NORM dưới góc độ chất thải cần xử lý, lưu giữ hoặc chôn lấp, mà còn đánh giá khả năng thu hồi các thành phần có giá trị trên cơ sở đáp ứng đầy đủ các yêu cầu về an toàn bức xạ, an toàn môi trường và quy định pháp luật.
Cách tiếp cận này hướng tới kết hợp hài hòa giữa quản lý an toàn bức xạ, nghiên cứu phát triển công nghệ xử lý và khai thác tài nguyên thứ cấp, qua đó góp phần giảm lượng chất thải cần quản lý dài hạn, nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên và thúc đẩy mô hình kinh tế tuần hoàn trong lĩnh vực khai thác, chế biến khoáng sản.
- Các báo cáo khoa học trọng tâm
Trong phiên làm việc buổi sáng, Seminar tập trung vào ba báo cáo khoa học chính, đề cập đến những vấn đề cốt lõi trong quản lý NORM tại Việt Nam và kinh nghiệm quốc tế về bảo vệ bức xạ, xử lý chất thải TENORM.
Báo cáo 1: “Thách thức trong quản lý chất thải NORM ở Việt Nam”, do ông Lại Tiến Thịnh, Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ kỹ thuật an toàn bức xạ hạt nhân, Cục An toàn bức xạ và hạt nhân trình bày.
Báo cáo tập trung phân tích thực trạng quản lý nhà nước đối với chất thải NORM, các yêu cầu về xây dựng cơ sở dữ liệu, kiểm kê nguồn phát sinh, thu thập thông tin và đánh giá đặc trưng phóng xạ của các loại hình khoáng sản, chất thải từ hoạt động khai thác và chế biến. Báo cáo cũng đề cập đến việc xây dựng, hoàn thiện các hướng dẫn kỹ thuật về đo đạc, lấy mẫu, phân tích và đánh giá kết quả, phục vụ công tác kiểm soát an toàn bức xạ.
Đặc biệt, báo cáo nhấn mạnh vai trò của công tác thẩm định báo cáo đánh giá an toàn bức xạ trong quá trình quản lý hoạt động thăm dò, khai thác và chế biến khoáng sản, góp phần bảo đảm các yêu cầu về an toàn được xem xét ngay từ giai đoạn lập và triển khai dự án.
Báo cáo 2: “Thực trạng về bảo vệ bức xạ và những thách thức trong quản lý NORM trên thực tiễn”, do GS. Takeshi Iimoto, Trung tâm Khoa học Đồng vị, Đại học Tokyo trình bày.
GS. Takeshi Iimoto, Trung tâm Khoa học Đồng vị, Đại học Tokyo trình bày tại Semina khoa học
Từ kinh nghiệm của Nhật Bản, báo cáo giới thiệu cách tiếp cận trong phân loại, kiểm soát và quản lý chất thải phóng xạ, trong đó có hệ thống phân loại thành sáu nhóm từ A đến F. Báo cáo đồng thời chia sẻ việc vận dụng các khuyến nghị, tiêu chuẩn và hướng dẫn của Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA) và Ủy ban Quốc tế về Bảo vệ Bức xạ (ICRP) vào thực tiễn bảo vệ bức xạ.
Những kinh nghiệm được chia sẻ là cơ sở tham khảo có giá trị đối với Việt Nam trong việc hoàn thiện phương pháp đánh giá nguy cơ, xây dựng tiêu chí quản lý và tăng cường năng lực kiểm soát an toàn đối với các dòng vật liệu chứa NORM.
Báo cáo 3: “Thực trạng và triển vọng công nghệ trong xử lý TENORM ở Việt Nam”, do GS. Toshihiko Ohnuki, Học viện Công nghệ Tokyo trình bày.
Báo cáo tập trung phân tích hiện trạng và triển vọng ứng dụng công nghệ xử lý chất thải chứa NORM, trong đó có chất thải zircon thuộc nhóm B+. Một trong những định hướng quan trọng được đề cập là nghiên cứu thu hồi các thành phần có giá trị từ dòng thải như đất hiếm (RE), zirconium (Zr), uranium (U), thorium (Th) và các vật liệu có khả năng tái sử dụng.
Bên cạnh mục tiêu thu hồi tài nguyên, báo cáo cũng đề cập đến các giải pháp xử lý phần tồn dư sau phân tách, bao gồm hóa rắn các chất thải có hoạt độ phóng xạ thấp phù hợp với đặc tính vật liệu và yêu cầu an toàn. Đây là hướng nghiên cứu có ý nghĩa trong việc giảm thiểu lượng chất thải cần quản lý dài hạn, đồng thời nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên thứ cấp.
- Thảo luận chuyên sâu về công nghệ, an toàn và khả năng tuần hoàn tài nguyên
Trong phiên làm việc buổi chiều, các đại biểu tham gia thảo luận bàn tròn kỹ thuật, tập trung vào bốn nhóm chủ đề chính, từ khả năng thu hồi tài nguyên, công nghệ phân tách đến quản lý dài hạn và tái sử dụng an toàn vật liệu sau xử lý.
Thứ nhất, ý nghĩa của tuần hoàn tài nguyên, quy trình phân tách và yêu cầu về trang thiết bị.
Các chuyên gia, trong đó có PGS.TS. Masahiko Nakase, Đại học Hokkaido nhấn mạnh rằng việc lựa chọn và phát triển công nghệ phân tách không chỉ dựa trên hiệu quả kỹ thuật mà cần được xem xét đồng thời trên phương diện kinh tế, khả năng mở rộng quy mô và tính khả thi trong điều kiện thực tế.
Quá trình nghiên cứu, phân tách cần được triển khai theo từng công đoạn, có đánh giá đặc tính của từng dòng vật liệu và ưu tiên lựa chọn trình tự xử lý phù hợp, trong đó cần xem xét khả năng xử lý các dòng lỏng trước khi chuyển sang các dòng chất rắn. Việc ứng dụng mô hình toán học và các công cụ trí tuệ nhân tạo (AI) trong mô phỏng, dự báo và tối ưu hóa quá trình chiết tách được đánh giá là hướng tiếp cận có tiềm năng, góp phần nâng cao hiệu quả nghiên cứu và phát triển công nghệ.
Các đại biểu thảo luận chuyên môn
Về cơ sở vật chất, PGS.TS. Lê Bá Thuận và TS. Nguyễn Bá Tiến – Chuyên gia về NORM của Viện Công nghệ xạ hiếm nhấn mạnh đến nhu cầu đầu tư, nâng cấp hệ thống thiết bị phục vụ nghiên cứu và đánh giá an toàn, bao gồm phổ kế gamma, hệ thống đo alpha và beta, thiết bị phân tích ICP, thiết bị thí nghiệm chiết tách và hấp phụ, thiết bị đo radon, thiết bị đo suất liều bức xạ cùng các phần mềm chuyên dụng phục vụ tính toán, mô phỏng và đánh giá an toàn bức xạ.
Bên cạnh đó, ông Lê Minh Tuấn, chuyên gia Cục An toàn bức xạ và hạt nhân nhấn mạnh đến yêu cầu đánh giá cân bằng khối lượng và cân bằng phóng xạ trong toàn bộ quy trình công nghệ; xác định các vị trí có nguy cơ tích tụ nhân phóng xạ; phân tích các kịch bản phơi nhiễm có thể xảy ra; đồng thời xây dựng chương trình quan trắc phù hợp trong điều kiện vận hành bình thường và các tình huống sự cố giả định. Đây là những dữ liệu quan trọng phục vụ thiết kế, vận hành và kiểm soát an toàn các hệ thống xử lý NORM.
Thứ hai, công nghệ hóa rắn, quản lý dài hạn và đánh giá liều phơi nhiễm
Các chuyên gia tập trung trao đổi về khả năng áp dụng các công nghệ hóa rắn, cố định chất thải nhằm hạn chế sự phát tán các nhân phóng xạ ra môi trường. Những phương pháp được đề cập bao gồm hóa rắn bằng xi măng, vật liệu geopolymer, synroc và thủy tinh hóa. Việc lựa chọn công nghệ cần căn cứ vào thành phần hóa học, đặc tính vật liệu, nồng độ hoạt độ phóng xạ và yêu cầu quản lý lâu dài đối với từng loại chất thải.
Để đánh giá độ bền và khả năng cô lập các nhân phóng xạ, các nghiên cứu cần chú trọng thử nghiệm độ hòa tách, khuếch tán, khả năng phát tán radon và độ bền của vật liệu trong các điều kiện lão hóa. Việc xây dựng phương pháp thử nghiệm và tiêu chí đánh giá có tính chuẩn hóa là cơ sở quan trọng để dự báo tính ổn định của các khối vật liệu sau hóa rắn trong thời gian dài, hướng tới yêu cầu quản lý trong khoảng 100–300 năm.
Trong nội dung đánh giá an toàn, GS. Naoko Watanabe và TS. Hiromi Koike lưu ý sự cần thiết phải xem xét đồng thời các con đường phát tán chất phóng xạ, đặc biệt là khả năng rò rỉ vào nước ngầm, cũng như các tình huống chiếu xạ trong và chiếu xạ ngoài. Việc xây dựng mô hình đánh giá liều cần tuân thủ các khuyến nghị và hướng dẫn của IAEA, đồng thời xem xét các điều kiện môi trường và đặc điểm địa chất tại khu vực quản lý chất thải.
Các kịch bản thiên tai như động đất, núi lửa và những điều kiện bất lợi khác cũng cần được đưa vào phân tích nhằm đánh giá khả năng ảnh hưởng đến tính toàn vẹn của hệ thống lưu giữ, cô lập chất thải. Trên cơ sở dữ liệu quan trắc, các mô hình đánh giá cần được cập nhật và tối ưu hóa thường xuyên để nâng cao độ tin cậy của kết quả dự báo an toàn.
Thứ ba, tái sử dụng an toàn vật liệu sau khi loại bỏ hoặc giảm hàm lượng các nhân phóng xạ
Một nội dung quan trọng khác của Seminar là thảo luận về khả năng tái sử dụng vật liệu sau xử lý, đặc biệt là các dòng vật liệu đã được phân tách, làm giảm hàm lượng các nhân phóng xạ.
Các đại biểu nhấn mạnh yêu cầu xác định rõ tiêu chí và ngưỡng giải phóng vật liệu khỏi sự kiểm soát theo quy định về an toàn bức xạ, trên cơ sở các tiêu chuẩn, quy chuẩn và hướng dẫn có liên quan. Việc xem xét khả năng tái sử dụng phải dựa trên kết quả phân tích, đánh giá đặc trưng phóng xạ và chứng minh đáp ứng đầy đủ các yêu cầu an toàn, không chỉ căn cứ vào hiệu quả thu hồi tài nguyên.
Bên cạnh đó, việc tăng cường sự tham gia của các bên liên quan, thu thập dữ liệu trong quá trình vận hành và xây dựng cơ chế giám sát phù hợp được xác định là những yếu tố cần thiết. Các phương án tối ưu hóa chương trình quan trắc cần bảo đảm khả năng phát hiện kịp thời những bất thường, đồng thời nâng cao hiệu quả quản lý và sử dụng nguồn lực.
Thứ tư, tăng cường phối hợp nghiên cứu và chia sẻ kinh nghiệm quốc tế
Thông qua các phiên thảo luận, các nhà khoa học và chuyên gia Việt Nam – Nhật Bản đã trao đổi nhiều vấn đề có tính liên ngành, từ hóa học phân tích, công nghệ tuyển và phân tách, công nghệ vật liệu đến đánh giá an toàn bức xạ và quản lý môi trường.
Các ý kiến thống nhất cho thấy việc giải quyết bài toán NORM cần có cách tiếp cận tổng thể, kết hợp nghiên cứu cơ bản, nghiên cứu ứng dụng, phát triển công nghệ, đánh giá hiệu quả kinh tế và hoàn thiện các yêu cầu quản lý an toàn. Đây cũng là cơ sở để xác định những nội dung nghiên cứu ưu tiên và hình thành các nhóm hợp tác chuyên môn trong thời gian tới.
- Định hướng hợp tác nghiên cứu Việt Nam – Nhật Bản
Phát biểu tổng kết Seminar, GS. Takeshi Iimoto nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nâng cao nhận thức và kiến thức chuyên môn về NORM; đẩy mạnh công tác giáo dục, đào tạo và truyền thông tới cộng đồng; từng bước hoàn thiện khuôn khổ pháp lý và cơ chế quản lý nhà nước; tăng cường công tác quan trắc môi trường, đồng thời nghiên cứu, đánh giá và rút kinh nghiệm từ các sự cố đã xảy ra trong thực tiễn quản lý chất thải phóng xạ.
Nhằm cụ thể hóa các nội dung trao đổi và thúc đẩy hợp tác nghiên cứu trong giai đoạn tiếp theo, các đại biểu thống nhất một số định hướng và hoạt động chính:
- Thành lập và triển khai hoạt động của 03 nhóm làm việc trực tuyến, tập trung vào các nội dung nghiên cứu và hợp tác chuyên môn đã được xác định tại Seminar.
- Tổ chức hội thảo báo cáo tiến độ nghiên cứu giữa kỳ tại Nhật Bản vào tháng 4/2027, nhằm đánh giá kết quả triển khai, trao đổi các vấn đề kỹ thuật và xác định những nhiệm vụ tiếp theo.
- Dự kiến tổ chức Hội thảo quốc tế lần thứ hai vào tháng 11/2027 tại Nhật Bản, tiếp tục mở rộng trao đổi khoa học và thúc đẩy hợp tác giữa các cơ quan nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp hai nước.
Đáng chú ý, PGS.TS. Lê Bá Thuận đề xuất thúc đẩy các chương trình nghiên cứu hợp tác song phương dựa trên những dự án mẫu có tính thực tiễn, trong đó có trường hợp hợp tác với Công ty VREC. Trên cơ sở kết quả nghiên cứu và kinh nghiệm triển khai, các bên có thể xem xét xây dựng đề án thành lập Trung tâm Nghiên cứu chung Việt Nam – Nhật Bản về xử lý, thu hồi và sử dụng hiệu quả chất thải NORM trong tương lai.
Định hướng này được kỳ vọng sẽ góp phần hình thành một nền tảng hợp tác lâu dài, kết nối năng lực nghiên cứu của các viện, trường đại học và doanh nghiệp; thúc đẩy chuyển giao công nghệ, đào tạo nguồn nhân lực và phát triển các giải pháp xử lý NORM phù hợp với điều kiện thực tế tại Việt Nam.
- Kết luận
Seminar khoa học “Hướng tới quản lý NORM an toàn và bền vững thông qua kinh tế tuần hoàn và nâng cao giá trị tài nguyên” đã tạo ra một diễn đàn trao đổi chuyên môn thiết thực giữa các cơ quan quản lý, tổ chức nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp của Việt Nam và Nhật Bản.
Các báo cáo và nội dung thảo luận tại Seminar đã làm rõ những vấn đề trọng tâm trong quản lý NORM, từ kiểm kê và đánh giá đặc trưng phóng xạ, phát triển công nghệ phân tách và thu hồi tài nguyên, hóa rắn chất thải, đánh giá liều phơi nhiễm đến quản lý dài hạn và tái sử dụng an toàn vật liệu sau xử lý.
Các đại biểu chụp ảnh lưu niệm tại Semina khoa học
Kết quả của Seminar không chỉ góp phần tăng cường trao đổi học thuật và chia sẻ kinh nghiệm quốc tế mà còn mở ra những định hướng hợp tác nghiên cứu, phát triển công nghệ có tính ứng dụng cao. Đặc biệt, việc kết hợp yêu cầu bảo đảm an toàn bức xạ với thu hồi, tái chế và sử dụng hiệu quả các thành phần có giá trị trong chất thải NORM là hướng tiếp cận có ý nghĩa khoa học, kinh tế và môi trường, phù hợp với định hướng phát triển kinh tế tuần hoàn và sử dụng bền vững tài nguyên khoáng sản.
Thông qua sự kiện, VINATOM tiếp tục khẳng định vai trò trong việc thúc đẩy nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ hạt nhân và tăng cường hợp tác quốc tế, góp phần nâng cao năng lực quản lý an toàn bức xạ, bảo vệ môi trường và khai thác hiệu quả tài nguyên tại Việt Nam.
Trần Thanh Trầm (theo https://vinatom.gov.vn/seminar-khoa-hoc-huong-toi-quan-ly-norm-an-toan-va-ben-vung-thong-qua-kinh-te-tuan-hoan-va-nang-cao-gia-tri-tai-nguyen/)